به گزارش خبرگزاری حوزه، نشست علمی «فقیه ژرف‌نگر» با موضوع «بررسی مکانت علمی مرحوم آیت‌الله العظمی حاج سیدموسی شبیری زنجانی و مناسبات ایشان با رهبران انقلاب اسلامی» همزمان با چهلمین روز درگذشت این مرجع عالیقدر، پیش از ظهر پنجشنبه هفتم آبان‌ماه، از سوی انجمن علمی تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی حوزه در دفتر دبیرخانه انجمن‌های علمی حوزه برگزار شد.
ببینید:
تصاویر/ نشست علمی "فقیه ژرف‌نگر"
در این نشست، آیت‌الله سیدجعفر شبیری زنجانی استاد حوزه و برادر آن مرجع فقید، آیت‌الله محمدحسین احمدی فقیه یزدی استاد درس خارج حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدصفر جبرئیلی استاد پردیس فارابی دانشگاه تهران و عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و حجت‌الاسلام والمسلمین محمدصادق ابوالحسنی عضو انجمن تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی حوزه به بیان خاطرات و تحلیل‌هایی از شخصیت علمی و اجتماعی آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی(ره) پرداختند.
این نشست، تصویری چندبعدی از مرجعی را ترسیم کرد که در عین برخورداری از جایگاه ممتاز علمی، از خودنمایی و مطرح‌شدن پرهیز داشت و در بررسی مسائل، چه در مباحث فقهی و رجالی و چه در تحلیل رویدادهای تاریخی، به دقت و مستندبودن سخن پایبند بود.
دقتی که از دوران کودکی آغاز شد و تا واپسین سال‌های عمر ادامه یافت
آیت‌الله سیدجعفر شبیری زنجانی در آغاز سخنان خود با اشاره به جایگاه ویژه برادرش در زندگی علمی و شخصی خود اظهار کرد: اخوی بیش از مسئله برادری و استادی، حق زیادی بر گردن بنده داشتند و از دوران کودکی در تربیت علمی و توجه‌دادن به مسئولیت‌های زندگی نقش مؤثری ایفا کردند.
وی با بیان اینکه آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی از همان سال‌های نوجوانی دقت‌های خاص و گاه استثنایی داشتند، به خاطره‌ای از دوران دبستان اشاره کرد و گفت: زمانی که در کلاس ششم ابتدایی بودم، برادرم برای حل مسائل ریاضی به من کمک می‌کرد و در یکی از مسابقه‌های مجله «تهران مصور» که موضوع آن هوش و ریاضی بود، متوجه شد مسئله مطرح‌شده بیش از یک پاسخ دارد.
استاد حوزه علمیه قم افزود: جایزه این مسابقه سه ماه اشتراک رایگان مجله بود. بنده مسئله را حل کردم، اما اخوی به من گفتند این مسئله یک جواب دیگر هم دارد. دقت ایشان به اندازه‌ای بود که حتی طراح مسئله نیز متوجه پاسخ دوم نشده بود و بنده تنها فردی در ایران بودم که دو پاسخ برای آن مسئله ارائه کردم.
برادر آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی(ره) این خاطره را نمونه‌ای از دقتی دانست که در تمام مراحل زندگی علمی برادرش استمرار داشت و بعدها در بررسی مسائل فقهی، اصولی، رجالی و تاریخی نیز جلوه‌گر شد.
توجه‌دادن به مسئولیت‌های شرعی از دوران نوجوانی
استاد حوزه در ادامه، یکی از خدمات مهم برادر خود را توجه‌دادن به مسئولیت‌های شرعی از دوران نوجوانی دانست و گفت: دو ماه پیش از آنکه به سن بلوغ برسم، به من یادآوری کردند که باید از همین زمان برای دوران تکلیف آماده باشم و بدانم چه وظایفی بر عهده دارم.
برادرم مرا نزد مرحوم آیت‌الله سیدمحمد محقق داماد، استاد خودشان، بردند تا درباره مسئله تقلید راهنمایی بگیرم. ایشان به من فرمودند از آیت‌الله بروجردی تقلید کنم. سپس نزد پدرم رفتم و ایشان نیز آیت‌الله بروجردی یا آیت‌الله حجت را معرفی کردند.
آیت‌الله شبیری زنجانی با تأکید بر اینکه آموزش مسائل شرعی باید از دوران کودکی و پیش از رسیدن به سن تکلیف مورد توجه قرار گیرد، خاطرنشان کرد: متأسفانه گاهی افرادی هشتاد سال از عمرشان گذشته، اما به برخی مسائل اساسی توجه نکرده‌اند و ممکن است نمازهایشان باطل باشد و ناچار شوند یک عمر نماز قضا به جا آورند.
تدریس عمیق؛ حتی اگر برای شاگرد دشوار باشد
استاد حوزه علمیه قم در بخش دیگری از سخنان خود، به شیوه تدریس آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی(ره) اشاره کرد و گفت: دقت علمی ایشان در درس کفایه کاملاً مشهود بود. زمانی که بنده به همراه یکی از دوستان برای فراگیری این درس خدمت ایشان رسیدیم، از ابتدا پرسیدند که می‌خواهید درس را سطحی بخوانید یا عمیق؟، پس از آنکه درخواست کردیم درس به‌صورت عمیق ارائه شود، ایشان مباحث را با تفصیل و دقت فراوان مطرح کردند؛ به‌گونه‌ای که ادامه این شیوه برای ما دشوار شده بود.
این خاطره به‌خوبی نشان می‌دهد که آن مرحوم در تدریس، به عبور سریع از مطالب و ارائه محفوظات بسنده نمی‌کردند، بلکه فهم ریشه‌ای و بررسی دقیق مبانی را در اولویت قرار می‌دادند.
آشنایی با ادبیات غرب، رمان و فلسفه در کنار تحصیلات حوزوی
آیت‌الله شبیری زنجانی با اشاره به گستره مطالعات برادر خود اظهار داشت: ایشان از دوران نوجوانی، افزون بر تحصیلات حوزوی، با ادبیات غرب و آثار نویسندگان غربی آشنایی داشتند و رمان‌های غربی را مطالعه می‌کردند.
وی افزود: در دوران حضور در مشهد، در جلسات ادبی و محافل شاعران شرکت می‌کردند و درباره اشعار مطرح‌شده صاحب‌نظر بودند؛ گاهی درباره انتخاب یک واژه یا ساختار شعر نکته‌ای بیان می‌کردند که مورد توجه و پذیرش شاعران قرار می‌گرفت.
استاد حوزه علمیه قم همچنین با اشاره به فضای نامساعد فلسفه در برخی محافل آن دوران مشهد گفت: با وجود چنین فضایی، ایشان با فلسفه آشنایی داشتند و در مباحث فلسفی نیز از قدرت فهم و دقت برخوردار بودند.
مرجعیت؛ مسئولیتی که به سراغ انسان می‌آید، نه هدفی برای قدرت‌طلبی
آیت‌الله شبیری زنجانی در ادامه، به نگاه برادر خود نسبت به مرجعیت اشاره کرد و گفت: ایشان از مطرح‌شدن نام خود برای مرجعیت استقبال نمی‌کردند و این جایگاه را مسئولیتی بسیار سنگین و دارای پیامدهای دنیوی و اخروی می‌دانستند.
وی افزود: برادرم بارها به تجربه عالمان گذشته اشاره می‌کردند. از جمله اینکه مرحوم آیت‌الله حائری یزدی مؤسس حوزه علمیه قم تا پایان عمر رساله ندادند و فرموده بودند: من سراغ مرجعیت نرفتم، بلکه مرجعیت سراغ من آمد و اشتباه کردم که پذیرفتم؛ زیرا مسئولیت و گرفتاری دنیوی و اخروی سنگینی دارد.
استاد حوزه خاطرنشان کرد: زمانی که مسئله مرجعیت برادرم مطرح شد، بنده نیز به ایشان عرض کردم که تمایلی ندارم نام شما برای مرجعیت مطرح شود؛ اما پس از آیت‌الله گلپایگانی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم مرجعیت ایشان را مطرح کرد.
برادر آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی(ره) ادامه داد: در ابتدا ایشان رساله نداشتند و برای مقلدان مشکلاتی ایجاد می‌شد، اما پس از افزایش مراجعات عمومی، شاگردان ایشان رساله را منتشر کردند.
آیت‌الله شبیری زنجانی تأکید کرد: در نگاه برادرم، مرجعیت و مسئولیت‌های اجتماعی نباید به‌عنوان هدف شخصی دنبال شود. اگر فردی به جایگاهی می‌رسد، باید آن را وظیفه‌ای برای خدمت به اسلام بداند، نه وسیله‌ای برای قدرت و شهرت.
رابطه مستمر با امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب
وی در بخش دیگری از سخنان خود به مناسبات برادرش با رهبران انقلاب اسلامی پرداخت و گفت: آشنایی ایشان با امام خمینی(ره) به واسطه هم‌درس‌بودن پدرمان با امام شکل گرفته بود و این ارتباط در طول سال‌ها استمرار داشت.
آیت‌الله شبیری زنجانی افزود: ارتباط ایشان با رهبر شهید انقلاب نیز تا پایان عمر ادامه یافت، هرچند تمایل نداشتند این مناسبات در رسانه‌ها مطرح شود.
وی با اشاره به یکی از دیدارهای خود با رهبر شهید انقلاب اظهار کرد: زمانی برای انتقال موضوعی ضروری درخواست ملاقات کردم. با وجود اینکه یکی از مسئولان عالی قضایی برای دیدار وقت گرفته بود، به دلیل فوریت موضوع، امکان ملاقات فراهم شد. این ارتباط در سال‌های پایانی عمر برادرم نیز ادامه داشت و هرگاه مسئله‌ای را ضروری می‌دانستند، از طریق پیام، نامه یا فرزندانشان منتقل می‌کردند.
استاد حوزه همچنین از دیداری در دوره رهبری شهید انقلاب یاد کرد و گفت: یک روز هنگام صرف ناهار در محضر ایشان بودیم. رهبر شهید فرمودند من به فرزندانم نگفتم طلبه شوند یا به درس آیت‌الله شبیری بروند، اما خودشان انتخاب کردند که طلبه شوند و در درس ایشان شرکت کنند و من از این انتخاب فرزندانم راضی هستم.
اهمیت حفظ جایگاه رهبری و مرجعیت
آیت‌الله شبیری زنجانی با اشاره به اهمیت حفظ جایگاه رهبری و مرجعیت افزود: باید قدر مراجع تقلید را بدانیم و برای آنان دعا کنیم. مسئله مهم دیگر رهبری است که در حفظ کشور و ایستادگی در برابر آمریکا و دشمنان نقش اساسی دارد و باید برای حفظ و توفیق رهبری دعا کنیم.
وی با یادآوری مباحث مربوط به تدوین قانون اساسی پس از پیروزی انقلاب اسلامی گفت: هنگامی که مسئله ولایت فقیه در قانون اساسی مطرح شد، برخی جریان‌ها مخالفت کردند و حتی منافقین مردم را از شرکت در انتخابات قانون اساسی منع می‌کردند.
خاطره‌ای از گفت‌وگو با یکی از مخالفان ولایت فقیه
برادر آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی(ره) با نقل خاطره‌ای از گفت‌وگوی خود با یکی از مخالفان ولایت فقیه اظهار کرد: آن فرد می‌پرسید اگر ولایت فقیه در قانون اساسی قرار گیرد و امام از دنیا بروند، چه اتفاقی خواهد افتاد؟ پاسخ دادم شایسته‌ترین فرد رهبر خواهد شد و این مسئله در تاریخ تشیع سابقه دارد. از افتخارات شیعه آن است که مسیر اهل‌بیت(ع) را ادامه داده است.
وی در پایان با تأکید بر اینکه انسان نباید با احترام و اقبال مردم دچار غفلت شود، گفت: همه نباید به دنبال مرجعیت باشند. اگر کسی برای قدرت به دنبال چنین جایگاهی باشد، از هوای نفس پیروی کرده است؛ اما اگر آن را وظیفه بداند، در مسیر خدمت به اسلام حرکت کرده است.
آیت‌الله شبیری زنجانی با اشاره به نمونه‌هایی از خدمت عالمان دینی در عرصه‌های مختلف اجتماعی، از جمله حضور شهید مفتح در تهران و همکاری با شهیدان مطهری و بهشتی در اصلاح و تألیف کتاب‌های درسی آموزش‌وپرورش، خاطرنشان کرد: حوزویان باید ببینند در کجا بهتر می‌توانند به اسلام خدمت کنند و مطابق خواسته اهل‌بیت(ع) رفتار کنند.
آیت‌الله العظمی شبیری، ثقل علمی حوزه و معیار دقت در استنباط بود
آیت‌الله محمدحسین احمدی فقیه یزدی استاد دروس خارج حوزه علمیه قم در این نشست با تبیین جایگاه واژه «حجت» در سنت علمی حوزه‌های علمیه، شخصیت آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی را از مصادیق برجسته ثقل علمی حوزه در دوران معاصر دانست.
وی اظهار کرد: در فضای حوزه‌های علمیه، واژه «حجت» از تعابیر مهم و کلیدی برای احترام به عالمان بزرگ بود و عناوینی همچون حجت‌الاسلام والمسلمین و ثقة‌الاسلام والمسلمین با توجه به جایگاه علمی افراد به کار می‌رفت.
آیت‌الله احمدی فقیه یزدی با اشاره به ریشه روایی این اصطلاح افزود: حجت معنای بزرگی دارد؛ زیرا کسی که حجت شناخته می‌شود، در جایگاه معیار و شاخص قرار می‌گیرد و دیگران در سنجش اعمال و رفتار خود با او مقایسه می‌شوند.
وی ادامه داد: این عنوان ابتدا برای مراجع و بزرگان به کار می‌رفت و بعدها عناوینی مانند آیت‌الله و آیت‌الله العظمی نیز رواج یافت؛ اما هنگامی که شخصیتی در حوزه به‌عنوان حجت شناخته می‌شود، به این معناست که از جایگاه علمی متمایزی برخوردار است و دیگران در حرکت علمی حوزه به او توجه می‌کنند.
خضوع در عبادت با وجود جایگاه ممتاز علمی
این استاد حوزه با اشاره به سابقه تحصیلی خود و برادرش در شهرهای مختلف گفت: به لطف پدر و جد شهیدمان، از کودکی در نظام طلبگی پرورش یافتیم و در شهرهایی همچون قم، مشهد، تهران و نجف، از محضر استادان تراز اول بهره بردیم.
وی افزود: در میان این بزرگان، آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی جایگاه ویژه‌ای داشتند. ایشان با وجود اینکه یکی از شخصیت‌های بزرگ و ثقل علمی حوزه بودند، در عبادت و نماز نهایت خضوع و خشوع را در برابر خداوند متعال داشتند و همواره شأن و عظمت پدر بزرگوار خود را در برابر استادان بزرگ حفظ می‌کردند.
دقت رجالی؛ بررسی مجموعه روایات به جای تکیه بر یک روایت
آیت‌الله احمدی فقیه یزدی با اشاره به دقت‌های حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی در مباحث رجالی اظهار کرد: ایشان در شناخت راویان، محیط‌شناسی و بررسی قرائن بسیار دقیق بودند و برای اظهارنظر در مسائل روایی و فقهی، به یک روایت اکتفا نمی‌کردند.
استاد حوزه علمیه قم افزود: این روش به شیوه مرحوم شیخ انصاری(ره) شباهت داشت؛ به این معنا که باید مجموعه‌ای از روایات و قرائن را در کنار یکدیگر قرار داد و سپس به نتیجه رسید.
وی با اشاره به نمونه‌ای از بررسی‌های رجالی آن مرجع فقید گفت: زمانی داستانی درباره انتساب یک دیدگاه فقهی به مرحوم آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری را برای ایشان نقل کردم. با دقت در جزئیات تاریخی و رجالی، احتمال دادند که شخص موردنظر در آن ماجرا مرحوم ملکی تبریزی بوده باشد، نه آیت‌الله حائری.
آیت‌الله احمدی فقیه یزدی خاطرنشان کرد: این دقت‌ها نشان می‌داد که ایشان حتی در نقل یک خاطره نیز به جزئیات و قرائن توجه می‌کردند و از پذیرش انتساب‌های بدون بررسی پرهیز داشتند.
مواجهه علمی با تعارض اجماع و شهرت
وی در ادامه به یکی از مسائل مهم روش‌شناسی فقهی اشاره کرد و گفت: در آثار برخی بزرگان از جمله علامه حلی، گاهی در یک مسئله به اجماع استناد شده و در مسئله‌ای دیگر، در همان کتاب یا کتابی دیگر، نظری مخالف با آنچه پیش‌تر اجماعی دانسته شده، مطرح شده است. همین مسئله درباره شهرت نیز وجود دارد؛ گاهی یک دیدگاه مشهور معرفی می‌شود، اما در موضع دیگری از همان اثر، دیدگاهی مخالف با آن نیز به‌عنوان مشهور مطرح می‌شود. بنابراین اگر شهرت و اجماع را دلیل بدانیم، در مواجهه با این موارد متعارض چگونه باید داوری کنیم؟
آیت‌الله احمدی فقیه یزدی با اشاره به جایگاه آیت‌الله العظمی گلپایگانی(ره) در این مباحث گفت: آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی(ره) فقاهت ایشان را بسیار تحسین می‌کردند و معتقد بودند که در مباحث فقهی، نگاهی پخته و عمیق دارند.
وی تأکید کرد: حضرت آیت‌الله شبیری نیز در این‌گونه مسائل با پختگی و دقت نظر می‌دادند و بیان ایشان به‌گونه‌ای بود که گاهی با ورود به مسئله، صورت و ساختار بحث تغییر می‌کرد و ابعاد تازه‌ای از آن روشن می‌شد.
این استاد حوزه در پایان با اشاره به هجمه‌های واردشده به حوزه‌های علمیه گفت: امروز حوزه بیش از هر زمان به شخصیت‌های علمی ثقیل و صاحب‌نظر نیاز دارد تا بتوانند مسیر علمی را تبیین و ارائه طریق کنند.
اشراف تاریخی، جامعیت در تعامل و جزئی‌نگری سه ویژگی ممتاز آیت‌الله العظمی شبیری
حجت‌الاسلام والمسلمین محمدصفر جبرئیلی استاد پردیس فارابی دانشگاه تهران و عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در بخش دیگری از این نشست با اشاره به تجربه شناخت شخصیت‌های برجسته تاریخ معاصر اظهار کرد: در میان مراجع و روحانیون شاخصی که در دوران معاصر توفیق درک زمان آنان را داشته‌ایم، دو شخصیت برای بنده جایگاه ویژه‌ای دارند؛ یکی قائد شهید و دیگری حضرت آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی.
وی با اشاره به جایگاه علمی و شخصیتی این دو بزرگوار، سه ویژگی برجسته حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی را برشمرد و گفت: اشراف بر جریان‌ها و حوادث، جامعیت در تعامل با افراد و جزئی‌نگری و تبیین دقیق جزئیات، از ویژگی‌های مهم ایشان بود.
اشراف بر جریان‌ها و حوادث؛ آگاهی فراتر از اطلاعات عمومی
حجت‌الاسلام والمسلمین جبرئیلی نخستین ویژگی حضرت آیت‌الله شبیری را اشراف بر جریان‌ها و حوادث دانست و اظهار کرد: گاهی برخی افراد حتی از اطلاعات اولیه درباره مسائل و رویدادها برخوردار نیستند، اما آیت‌الله شبیری نسبت به جریان‌ها و حوادث اشراف داشتند و این ویژگی در میان برخی افراد آگاه نیز کمتر دیده می‌شود.
وی از اعضای انجمن علمی تاریخ معاصر خواست خاطرات و جزئیات نقل‌شده از سوی شخصیت‌هایی همچون آیت‌الله شبیری را ثبت و مستندسازی کنند تا برای آیندگان باقی بماند؛ حتی اگر در مقطع فعلی امکان انتشار برخی از این مطالب وجود نداشته باشد.
جامعیت در تعامل با افراد؛ احترام بدون توجه به ظاهر و جایگاه اجتماعی
این پژوهشگر حوزوی، دومین ویژگی آن مرجع فقید را جامعیت در تعامل با افراد و اشخاص دانست و با نقل خاطره‌ای گفت: در یکی از جلسات علمی، فردی با پوششی متفاوت از جمله شلوار آبی و کراوات در محضر حضرت آیت‌الله شبیری حاضر شد. ایشان با نهایت احترام از او استقبال کردند و او را در کنار خود نشاندند. بعدها مشخص شد آن فرد پیش از انقلاب رایزن فرهنگی ایران در مصر بوده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین جبرئیلی تأکید کرد: این رفتار نشان می‌دهد که ایشان در مواجهه با افراد، به ظاهر، پوشش یا جایگاه اجتماعی آنان محدود نمی‌شدند و با جامعیت و احترام برخورد می‌کردند. این ویژگی در رهبر شهید انقلاب نیز وجود داشت، در حالی که گاهی ما حتی حاضر نیستیم با افرادی که پیشینه یا ظاهر متفاوتی دارند، گفت‌وگو کنیم.
جزئی‌نگری تاریخی؛ از نامه مقدس اردبیلی تا تاریخ وفات رجال
استاد حوزه علمیه قم سومین ویژگی حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی را دقت در جزئیات و نقل دقیق حوادث دانست و گفت: ایشان حتی در مسائل ساده نیز بر اساس شواهد و قرائن دقیق تحلیل می‌کردند و از اعضای انجمن تاریخ انتظار می‌رود این روش را در پژوهش‌های تاریخی مورد توجه قرار دهند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برای تبیین این ویژگی به چند نمونه از تحلیل‌های تاریخی آن مرجع فقید اشاره کرد.
۱. بررسی انتساب نامه مقدس اردبیلی به شاه عباس
حجت‌الاسلام والمسلمین جبرئیلی گفت: یکی از نمونه‌ها، نامه‌ای است که به مرحوم مقدس اردبیلی و شاه عباس نسبت داده شده است. حضرت آیت‌الله شبیری معتقد بودند این انتساب صحیح نیست، زیرا مقدس اردبیلی در سال ۹۹۳ قمری درگذشته و شاه عباس در سال ۹۹۸ قمری، در حدود ۱۸ سالگی به سلطنت رسیده است. بنابراین میان تاریخ وفات مقدس اردبیلی و آغاز سلطنت شاه عباس، پنج سال فاصله وجود دارد و این مسئله با انتساب نامه سازگار نیست.
۲. بررسی تاریخ مندرج بر کتیبه مزار مرحوم لاهیجی
وی نمونه دوم را مربوط به کتیبه مزار مرحوم لاهیجی دانست و گفت: حضرت آیت‌الله شبیری هنگام مشاهده کتیبه‌ای که تاریخ ۱۰۴۵ قمری بر آن درج شده بود، متوجه شدند این تاریخ با تاریخ وفات پدر و پدربزرگ آن شخص سازگار نیست، زیرا پدربزرگ او در سال ۱۰۵۰ و پدرش در سال ۱۰۹۱ قمری از دنیا رفته بودند.
حجت‌الاسلام والمسلمین جبرئیلی افزود: با توجه به اینکه تاریخ ۱۰۴۵ پیش از وفات پدر و پدربزرگ او قرار می‌گرفت، انتساب آن تاریخ به شخص موردنظر امکان‌پذیر نبود و این اشتباه تاریخی بعدها اصلاح شد.
۳. تشخیص اشتباه در تاریخ وفات قائم‌مقام فراهانی
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نمونه دیگری اظهار کرد: حضرت آیت‌الله شبیری درباره تاریخ وفات قائم‌مقام فراهانی نیز با بررسی دوره حکومت پادشاهان قاجار و تطبیق آن با تاریخ ثبت‌شده، متوجه اشتباه شدند و پس از تحلیل تاریخی، تاریخ نادرست را اصلاح کردند.
حجت‌الاسلام والمسلمین جبرئیلی تأکید کرد: استادان تاریخ باید این نوع تمرکز و دقت را از ایشان بیاموزند؛ زیرا تحلیل حوادث تنها با نقل یک تاریخ یا یک روایت به دست نمی‌آید، بلکه نیازمند تطبیق اطلاعات و بررسی قرائن تاریخی است.
۴. حساسیت نسبت به تغییر تاریخ‌های تاریخی برای مناسبت‌سازی
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به حساسیت حضرت آیت‌الله شبیری نسبت به تغییر تاریخ‌های تاریخی گفت: ایشان از تغییر تاریخ ولادت امام خمینی(ره) یا تغییر تاریخ وفات مرحوم شیخ حسن‌علی نخودکی اصفهانی برای تطبیق با مناسبت‌های دیگر، از جمله ولادت حضرت زهرا(س)، ناراحت می‌شدند و معتقد بودند نباید برای ایجاد مناسبت، تاریخ‌های مستند را تغییر داد.
استاد حوزه علمیه قم افزود: درباره تاریخ وفات مرحوم شیخ حسن‌علی نخودکی نیز به این نکته اشاره داشتند که تاریخ اولیه ثبت‌شده، هجدهم ماه شعبان بوده، اما بعدها در سنگ مزار آن را به پانزدهم تغییر داده‌اند تا با نیمه شعبان تطبیق پیدا کند؛ در حالی که دلیلی برای تغییر تاریخ وجود نداشته است.
گرایش فکری به اندیشه شیخ فضل‌الله نوری در مسئله مشروطه
این پژوهشگر تاریخ معاصر در بخش دیگری از سخنان خود به دیدگاه‌های سیاسی آیت‌الله شبیری زنجانی، به‌ویژه درباره مشروطه، پرداخت و اظهار کرد: بر اساس برداشت بنده از مباحث و مطالب ایشان در کتاب «جرعه»، گرایش فکری حضرت آیت‌الله شبیری در مسئله مشروطه بیشتر به اندیشه شیخ فضل‌الله نوری نزدیک بود تا مرحوم آخوند خراسانی.
وی با اشاره به اینکه این برداشت نیازمند بررسی پژوهشی بیشتر است، پیشنهاد کرد محققان و استادان تاریخ با مراجعه به آثار و مباحث آیت‌الله شبیری، به‌ویژه کتاب «جرعه»، دیدگاه ایشان را درباره شخصیت‌های مشروطه و جریان‌های فکری آن دوره استخراج و تحلیل کنند. این موضوع از ظرفیت‌های پژوهشی مهمی است که می‌تواند به شناخت دقیق‌تر اندیشه سیاسی آن مرجع فقید کمک کند.
مناسبات عمیق با امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب
حجت‌الاسلام والمسلمین جبرئیلی در ادامه با اشاره به مناسبات حضرت آیت‌الله شبیری با امام خمینی(ره) گفت: در آثار و مجلدات کتاب «جرعه»، مطالب متعددی درباره امام خمینی(ره) وجود دارد و در بخش‌هایی از این مجموعه، از جمله جلد سوم و چهارم، دیدگاه‌های آیت‌الله شبیری درباره شخصیت امام مطرح شده است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با نقل خاطره‌ای از دیدار امام خمینی(ره) افزود: حضرت آیت‌الله شبیری نقل کرده بودند که پس از انقلاب در مسیری که امام از آن عبور می‌کردند، حضور داشتند و امام ایشان را دیده و احوالشان را پرسیده بودند.
حجت‌الاسلام والمسلمین جبرئیلی ادامه داد: ایشان درباره امام خمینی(ره) معتقد بودند که از صلابت، جامعیت و تقوای برجسته‌ای برخوردار بودند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به رابطه حضرت آیت‌الله شبیری با رهبر شهید انقلاب اشاره کرد و گفت: این ارتباط دوسویه بود و هم رهبر شهید به دیدار حضرت آیت‌الله شبیری می‌رفتند و هم ایشان به دیدار رهبر شهید مشرف می‌شدند.
حجت‌الاسلام والمسلمین جبرئیلی افزود: در آثار اولیه رهبر شهید انقلاب، به‌ویژه کتاب‌های رجالی ایشان، تجلیل‌های قابل توجهی از حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی دیده می‌شود. همچنین نامه‌نگاری میان این دو شخصیت و دیدارهای متقابل، نشان‌دهنده عمق این مناسبات است.
وی به نقل خاطره‌ای از حضرت آیت‌الله شبیری اشاره کرد و گفت: ایشان نقل کرده بودند که رهبر شهید فرموده‌اند هر زمان قرار است به دیدار شما بیایم، از چند روز قبل که تاریخ ملاقات مشخص می‌شود، در وجودم نشاط و شوقی ایجاد می‌شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین جبرئیلی در پایان تأکید کرد: مطالعه آثار حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی می‌تواند درس‌های بزرگی در زمینه دقت علمی، متانت اخلاقی، تحلیل تاریخی و شناخت مناسبات شخصیت‌های برجسته انقلاب اسلامی در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
دقت‌های قرآنی و فقهی، تواضع اخلاقی و نگرانی برای سرنوشت انقلاب
حجت‌الاسلام والمسلمین محمدصادق ابوالحسنی عضو انجمن تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی حوزه هم در ادامه این نشست به ابعاد دیگری از شخصیت علمی و فکری آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی پرداخت و تأکید کرد: دقت‌های علمی ایشان تنها محدود به فقه، اصول و رجال نبود، بلکه در حوزه علوم قرآنی، ترجمه و تفسیر نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود.
تحلیل آیه مباهله
استاد حوزه علمیه قم برای تبیین این ویژگی، به تحلیل حضرت آیت‌الله شبیری از آیه مباهله اشاره کرد و گفت: بسیاری از مترجمان، عبارت «نساءنا و نساءکم» را به معنای «زنان ما و زنان شما» ترجمه کرده‌اند؛ اما نکته‌ای که کمتر مورد توجه قرار گرفته، این است که در قرآن کریم هرگاه واژه «نساء» در تقابل با «ابناء» به معنای فرزندان قرار گیرد، می‌تواند به معنای دختران باشد. بر همین اساس، حضرت آیت‌الله شبیری در تحلیل آیه مباهله، «نساءنا» را به معنای دختران ما و «نساءکم» را به معنای دختران شما دانسته‌اند که در مصداق مورد بحث، به حضرت زهرا(س) اشاره دارد.
این پژوهشگر حوزه تاریخ معاصر ادامه داد: ایشان برای اثبات این دیدگاه، ابتدا به نظر شیخ محمد عبده و سپس دیدگاه رشید رضا و دیگر مفسران اشاره کرده و استدلال‌های آنان را مورد بررسی قرار داده‌اند. شیخ محمد عبده با این استدلال که واژه زنان در آیه به کار رفته و منظور زنان شوهردار است، مدعی شده بود روایت مباهله ساخته شیعیان است؛ زیرا پیامبر اکرم(ص) تنها یک دختر را با خود همراه کرده بود.
عضو انجمن تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی افزود: حضرت آیت‌الله شبیری با بررسی تطبیقی آیات قرآن و استناد به حدود چهار مورد از آیاتی که در آنها واژه «نساء» در تقابل با «ابناء» قرار گرفته و به معنای دختران به کار رفته است، این استدلال را نقد کردند. همچنین برای اثبات اینکه واژه «نساء» لزوماً به معنای زنان شوهردار نیست، به آیاتی از جمله آیه مربوط به حضرت مریم(س) استناد کردند: «وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ یَا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاکِ وَطَهَّرَکِ وَاصْطَفَاکِ عَلَیٰ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ».
حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالحسنی خاطرنشان کرد: این نمونه نشان می‌دهد که ایشان در تحلیل آیات، به کاربردهای قرآنی واژگان، قرائن لفظی و مقایسه موارد مشابه توجه داشتند و از برداشت‌های سطحی پرهیز می‌کردند.
تواضع در رفتار؛ «دنبال من نیا»
عضو انجمن تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی در بخش دیگری از سخنان خود به تواضع حضرت آیت‌الله شبیری اشاره کرد و گفت: هرگاه افرادی در کوچه به دنبال ایشان حرکت می‌کردند، با فروتنی می‌فرمودند: «دنبال من نیا؛ پدرم وصیت کرده است که نه در جلال کسی باش و نه ذوالجلال کسی و کسی را دنبال نکن».
حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالحسنی این رفتار را نشانه‌ای از روحیه تواضع و پرهیز آن مرجع فقید از تشریفات و توجهات ظاهری دانست.
پیام تسلیت به رهبر شهید؛ نشانه‌ای از عمق پیوند علمی و معنوی
حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالحسنی در ادامه به مناسبات حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی با رهبر شهید انقلاب پرداخت و گفت: برخی تلاش کرده‌اند از وجود اختلاف یا جدایی میان این دو شخصیت سخن بگویند، اما پیام تسلیت حضرت آیت‌الله شبیری به مناسبت شهادت رهبر شهید، گویای عمق احترام و ارتباط میان آنان است.
عضو انجمن تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی افزود: حضرت آیت‌الله شبیری در این پیام، رهبر شهید را برجسته‌ترین شاگرد و تربیت‌شده مکتب بنیان‌گذار انقلاب اسلامی توصیف کرده و به صلابت، اراده قوی و جان‌گذشتگی ایشان اشاره کرده‌اند.
این پژوهشگر حوزوی همچنین با اشاره به موضع دفتر حضرت آیت‌الله شبیری در برابر تهدیدات نتانیاهو و ترامپ علیه جان رهبر شهید اظهار کرد: در آن مقطع، دفتر ایشان بلافاصله پیامی صادر کرد و این اقدام را در ادامه تجاوزات رژیم صهیونیستی محکوم ساخت.
امام خمینی(ره) در نگاه آیت‌الله شبیری؛ جامعیت علمی، عدالت، تقوا و شجاعت
حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالحسنی در ادامه به دیدگاه‌های حضرت آیت‌الله شبیری درباره امام خمینی(ره) اشاره کرد و گفت: ایشان معتقد بودند امام خمینی(ره) در دو حوزه معقول و منقول، کم‌نظیر و حتی بی‌نظیر هستند.
وی با استناد به کتاب «جرعه»، جلد چهارم، صفحه ۶۳۳، افزود: حضرت آیت‌الله شبیری در این بخش، عدالت و تقوای امام را تأیید کرده‌اند و خودشان نقل کرده‌اند که در برابر افرادی که عدالت امام را انکار می‌کردند، استدلال‌های محکمی ارائه داده‌اند؛ به‌گونه‌ای که طرف مقابل در برابر این استدلال‌ها به تحسین پرداخته است.
این پژوهشگر ادامه داد: ایشان در جلد سوم، صفحات ۶۴۵ و ۶۴۶، به علم، تقوا و شجاعت امام اشاره کرده و فرموده‌اند که اندیشه انقلاب در ذهن امام پرورش یافت؛ زیرا ایشان شجاعت لازم برای چنین اقدامی را داشتند.
عضو انجمن تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی همچنین به نقل آیت‌الله شبیری از رؤیایی درباره عاقبت‌به‌خیری امام اشاره کرد که در آن، امام خمینی(ره) فرموده بودند به شفاعت معصومین(ع)، با سلامت از پل صراط عبور کرده‌اند.
نگرانی برای انقلاب، معیشت مردم و وضعیت جامعه
وی در بخش پایانی سخنان خود، به نقل خاطره‌ای از شیخ علی فاضلی، از شاگردان حضرت آیت‌الله شبیری، پرداخت و گفت: ایشان نقل کرده‌اند که آیت‌الله شبیری در سال ۱۴۰۱ و در میان حوادث و فتنه‌های آن دوره، نگرانی جدی نسبت به سرنوشت انقلاب اسلامی داشتند.
حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالحسنی افزود: دغدغه‌های آن مرجع فقید تنها به مسائل علمی و نقد دیدگاه‌های علما محدود نبود، بلکه وضعیت معیشتی مردم، گرانی و فقر را نیز با حساسیت دنبال می‌کردند.
عضو انجمن تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی تأکید کرد: حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی در تعامل با بزرگان حوزه و در روابط خانوادگی با شخصیت‌های قم و مشهد، نهایت ادب و احترام را رعایت می‌کردند و این ویژگی در کنار دقت علمی و نگرانی نسبت به مسائل جامعه، از ابعاد مهم شخصیت ایشان به شمار می‌رود.
فقیهی که دقت علمی را با مسئولیت اجتماعی و تواضع اخلاقی جمع کرد
آنچه در روایت برادر، استادان و پژوهشگران حاضر در این نشست برجسته بود، پیوند میان سه مؤلفه اساسی در شخصیت آیت‌الله شبیری زنجانی است: دقت و ژرف‌اندیشی در علم، تواضع و پرهیز از مقام‌طلبی در اخلاق و احساس مسئولیت در برابر دین، مردم و جامعه.
انتهای پیام
نظر شما